ESPERANTO-PAROLANTA
UNIVERSALA ESPERANTO MOVADO
[En la foto: Jairo del Rio, Julian Aristizabal, Fernando Martinez, Alicia Posada, Luis Guillermo Restrepo. Medellin, 1975. Bolivar-Parko]
[1]
BATALO EN CXI GALAKSIO
Law profesoro Michel Cartier de la Quebek-Universitato, en dokumento publikigita far UNESKO: «la lingvoj kaj la kulturoj, aperas, kreskas, kaj malaperas kune kun la popoloj kiuj uzas gxin» [ cartier.michel@uqam.ca ]
Tia problemo de supervivado dependas de nia adaptado je la pluraj atakoj prezentitaj pro la Historio, la Geografio aw la Ekonomio. Ni jam eniris en la ‘tria jarmilo’ antaw 50 jaroj kiam aperis ordenadoron, optikfibron, interreton, ktp.
Poste de la Big-Bango-sksplodego, antaw 15.000 milionoj da jaroj, la homaro komencis grandan aventuron nur du milionoj da jaroj antaw Kristo. Per sia vivado kaj perceptemado de la novaj spaco-tempo Homo Erektus procezis la unuan teknologion pri la informado: la lingvo.
Tiam aperis la veran unuan homaran revolucion kiam Homo Sapiens konstruis la duan teknologion pri la informado: la skribado.
IMAGAJXOJ KAJ EMOCIAJXOJ
Manipulante la medion per procezo de komunikado, perceptemado kaj propensado la Homo interpretis aw konstruis tiajn mediojn en sia cerbo, kreante imagajxoj kaj emociajxoj.
Kolombia newrologo Rodolfo Llinás Riaskos, direktoro de la Fako pri Fiziologio kaj Newroscienco de la Medicina Lernejo de la Novjorka Universitato, kaj esploristo kun la NASA, asertas ke Homo estas estajxo komponita de cerbo, korpo kaj ektremajxoj. [ http://quest.arc.nasa.gov/neuron/team/llinas.html ]
Do, la Homo faras Historion law sia volo kiu estas esprimado de ideoj. Tia patosado dependas sekve de la socio enkiu ni logxas, de la mensmedio, de la newrolingvistika programado, konscia aw nekonscia. «La vortoj estas nur sonoj ne ideoj» diras Llinás.
BABELTURA KONFUZON
Nuntempe la homaro parolas cxirkaw 3.425 diversajn lingvojn, sed la dialektoj sumas preskaw 7 mil. Se la 6.572 milionoj da logxantoj de la terplanedo estas tiel senegale dislokataj kiel siaj ricxajxoj, la lingvoj estas plimultege diversaj, kreante la plej babelturan konfuzon.
Mi pensas egale pri tio kio okazas en NATO, FAO, UNICEF, UNO, Ewropa Komonumo, ktp., Ekzemple: «Per la milionoj da dolaroj elspezitaj tradukante je diversaj lingvoj, por delegitaro de pli ol 180 landoj, la esplorado pri malsato tra la mondo, povus solvi la problemon de infana malnutrado».
Serioze gxis nun la “universala lingvo” cxiam estus la lingvo de la konkeristo. Fenicia lingvo kaj Latina estis large disvatigita kiel internaciaj lingvoj en la malnova mondo. La Latina pro religiaj motivoj eniris en skoloj kaj universitatoj de la okcidenta kulturo.
La Greka lingvo kaj la Araba klasika, dum sia tempo, estis modeloj de lingvoj internaciaj.
KULTURAJ / SCIENCAJ / KOMERCAJ
Aliaj lingvoj internaciigxis por intersxangxi kulturajn, sciencajn aw komercajn novajxojn: Angla, Hispana, Franca, Rusa, Germana, Araba, Hindostana, China, Malaja kaj Swahila lingvoj. Kvamkam historiaj motivoj impulsas iuj aw aliaj.
La Itala lingvo estis uzata kiel bazo de komerca idiomo en mediterraneaj landoj dum krucgerilmilitoj de la mezepoko. La Itala estis konsiderata kiel universala lingvo por la muziko.
La Franca lingvo estis uzata kiel idiomo por diplomatikaj kaj konferencaj kontaktoj dum jarcentoj XVIII kaj XIX. La Franca estis konsiderata kiel universala lingvo por la literaturo, universaleco rekonita de la Berlina Akademio en 1784; gxis kiam aperis la Angla lingvo por trudi problemon de politika ekonomio.
LA GRANDA BATALO
Sercxante modelon de homara interkomprenado, partoprenantoj en la ‘II Lingvo-Kongreso’ de Gxenevo, en 1924, kreis la “International Auxiliary Lenguage Association”, kiu funkciis en Novjorko, Usono, en 1931, limigante la kvanto da oficialaj lingvoj por internaciaj kontaktoj.
Tuj post finigxo de la Unua Mondmilito, la Konferenco de Versajo (Francio) je la 28 de Junio de 1919 kreis la “Ligo de Nacioj” kiu ekfunciis en Gxenevo (Savedio) la 10an de januaro de 1920.
Tie, s-ro Jorge Clemenceau deziris ke la Franca lingvo estu la oficiala lingvo de tia monda ‘Ligue des Nations’.
Tie, s-ro Woodrow Wilson volis ke la Angla lingvo estu la oficiala lingvo de tia nomata ‘League of Nations’.
Tie, Baron Sonino jesis ke la Itala lingvo estu la oficiala lingvo de tia monda “Lega delle Nazioni”.
Tie, la cxefpartoprenanto de la hispana delegitaro postulis ke la Kastilia lingvo estu la oficiala lingvo de tia nomata ‘Liga de naciones’, cxar triona parto de la nacioj de la Ligo parolis la Hispana lingvo.
Finfine oni decidis adopti kiel oficialaj lingvoj la Anglan kaj la Francan.
LA O.N.U..
Je la 1 de Januaro de 1942 aperas la nomo de Organizajxo de Nacioj Unuigxintaj [ONU] kaj komencis denove la debaton pri oficialaj lingvoj. Eniris oficiale la Hispana lingvo, poste la Rusa lingvo, poste la China lingvo, kaj fine la Araba lingvo.
Mi legis en Heroldo de Esperanto [Majo 20 de 1997, Pg.1] komentarion pri artikolo de Umberto Eko, li skribis: «Sxajne la obsedo de la fratecoj estis, kiel kutime, la devo agnoski ke la angla farigxis vehikla lingvo. Mi tamen komprenis ke, -law komentario de radio radikale, Romo- ke kvamkam la francoj tion negas, sub tio kasxigxas pli forta, la timo pri la germana».
Post la falo de la berlina muro kaj la malfermigxo de orienta Ewropo la francoj timas, kaj je tiu cxi punkto ili estus disponeblaj subteni ESPERANTOn cxe ONU kaj UNESKO, por ke la germana ne gajnu.
Aldonas la komentario: «En tiel fragmentita Ewropo, slovako akceptus engagxi sin por Esperanto, se tiel ne gajnus la malbenita lingvo de sia frato bosnia aw slovena».
[2]
SERCXANTE LA FRATECON
Mi estis dum 13 jaroj izolita, preskaw en la montaro, sen paroli ESPERANTOn, kun neniu, nur kun mi men. Mi alvenas el Urabá. Abibe kaj Darien en la nordokcidenta parto de Kolombio, apud la kariba maro; nomoj de tribestro egale ke Gxeronimo aw Kocxise cxi-tie. Danke al la nova Kolombia Esperanto Ligo kaj precipe al usona profesoro Ronald Glossop mi kontaktas samideanojn denove.
Mi memoras kiam mia filino Isabel Kristina estis eta infanino lulilante sur mia dorso: «Cxu vi placxas pomon?». - «Oh, jes, mi deziras pomon, Pacxjo». Hodiaw mi rakontis al sxi cxi-historion.
La franca Renato Descartes kaj la germana Leibniz definis bazojn por solvi la problemon de la komunikado. En 1629 Descartes leteris al pastro Mariano Mersene, parolante lin pri la ‘Algebro de la Pensado’, bazita sur numeroj.
MUZIKAJ KAJ MATEMATIKAJ BAZOJ
La angla Delgarmo kaj la vaska J.Wilkins, intencis simpligi la Francan lingvon. Aliaj projektoj de samideanoj: Lodwick, Urghart, Cave Beck; sed ili ne povis trancxi la hegemonion de la Latina lingvo.
Preakaw 560 projektojn de internacia lingvo aperis: ‘Internacia Mara Kodo’ de Gibson (Usono), ‘Sol-Re-Sol’ de J.F.Sudre, en 1817, uzita dum 1866 per la intersxangxado de la 7 muzikaj notoj.
En 1884 C.Meriggi sonoris la ‘Blaia-Zimondal’. ‘Lingua Lumina’ en 1875. ‘Cabeaban’ en 1887. ‘Zahlenprach’ en 1901. ‘Mundo Lingue’ de J.Lott en 1888. En 1889 G.Peano publikigis aritmetikajn bazojn kiel projekto de lingvo internacia.
DIVERSAJ PROJEKTOJ
Dum 1859, Leon Bollak ideis sian ‘Bollack’ aw ‘Langue Bleue’. D.Rosa proponis en 1890 la ‘Nov-Latin’. Sed la plej fama estis sendube ‘Volapúk’ (lingvo de la mondo) prezentita en 1879 far de la awstra katolika pastro Juan Martín Schleyer. Li havis 30 jxurnaletojn, 300 klubojn, 3 kongresojn. En 1898 la volapúkista V.Rossenberg kreis tia nomita ‘Idioma Neutral’.
Similaj projektoj aperis: ‘Spelín’, ‘Dil’, ‘Balta’, ‘Orba’, ‘Pankel’, ‘Lingua-Azzura’ aw ‘Bolak’ (1899), ktp. Denove Peano aperis en 1903 kun ‘Interlingua’ kiun oni uzis en Usono nur en medicinaj verkajxoj. En 1921 prezentis en Vieno ‘Hom-Idyomo’ la kolombiano Cipriano Cárdenas.
Kiel laboratoriaj lingvoj aperas la jenajn: ‘Occidental’ de ingxeniero E.De Wahl en 1922. La dana lingvisto O.Jesoersen prezentis en 1929 sian projekton Nov International Auxiliar Lingue, ‘NOVIAL’, cxenero inter Occidental (De Wahl) kaj ‘Basic English’ prezentita far K.C.Ogden en 1932, apogata de Churchill dum la II Mondmilito.
Aliaj projektoj: ‘Ro, ‘Quosmiani’, ‘Monario’, ‘Novam’, ‘Serve’, ‘Intal’, ‘Neo’, ‘Unilo’, ‘Malfalsito’, ‘Unilingua’ (1963). Nederlandano Hans Freudenthal prezentis lingvon por intergalaksia komunikado per cxifroj, la ‘LINKOS’ tiel estas ‘Lingvo Kosmika’.
DOKTORO ESPERANTO
La jawdo 2 de Junio de 1887 Ludoviko Zamenhof Sofer prezentis sian “Lingvo internacia”, plej konata kiel ESPERANTO.
Zamenhof konis 23 lingvojn kaj studis la logikon de la formado de la naturaj lingvoj. Ekde 1878 Zamenhof praktikis ESPERANTOn kun gesamideanoj de la Regxa Gimnazio de Varsovio, Polando.
Zamenhof devenis el hebrea familio forpelita el Hispanio dun 1492. Lazaro Ludoviko naskigxis la jawdon 15 de Decembro de 1859 en Bialystok (Pollando) kiam cxi urbo apartenis al rusa Lituanio. Liaj gepatroj estis la juda lingvisto Marko Zamenhof, kaj Rozalin Sofer.
En la ekomedio kie Ludoviko Zamenhof logxis oni parolis kvar lingvojn, sekve la poloj, rusoj, germanoj k judoj uzadis por skribi tri alfabetojn: Rusa, Latina k Hebrea.
LA ZAMENHOFA FAMILIO
Zamenhofa familio trapasis el Bialystok al Varsovio kie Marko Zamenhof akceptis katedron en la Veterinara Instituto kaj en la Regxa Gimnazio de Varsovio, kie Ludoviko finigxis siaj klasikaj studadoj en Junio de 1879.
Do vojagxis al Moskvo kie li komencis Medicinon en Universitato de Moskvo; sed pro lia kondicxo de juda kaj malricxulo revenis Varsovion kie gradigxis kiel Kuracisto en Januaro de 1885. Specialigxis en Optometrio en la Universitato de Vieno (Awstrio).
En Awgusto de 1887 Ludoviko Zamenhof edzinigxis kun frawlino Klara Zilvernik, filino de lituana komercisto de Kaunas (Kovno). Mortis Zamenhof en Varsovio je la Sabato 14 de Aprilo de 1917.
En 1959 lia nomo estis elektita de la UNESKO inter la de Chejov, Chopin, Darwin, Bargson, Shiller, Humboldt, Hayun, Diego Velásquez, dum la celebrado de grandaj personoj en la kampo de la edukado, la scienco kaj la kulturo.
SERCXANTE LA FELICXON
Sekve Esperanto presentigxas ne kiel artefarita naskajxo de iu dia genio, sed kiel «la frukto de la razonado kaj de lingvaj valoroj kreitaj jam el diversaj popoloj».
Sekve ESPERANTO estas historia produktajxo. Enhavas la tutan forton, la tutan ricxecon, la tutan belecon de logika kaj kohera lingvo kiu estis komenciita de pluraj popoloj.
1.- ESPERANTO kunigu dialektike la plej selektitajn kaj internacie disvastigitajn elementojn.
2.- ESPERANTO forigu tiajn elementoj kiuj enhavas lokalismojn kaj malpermesas komprenadon inter diversaj popoloj.
ATINGEBLA KOMPUTILO
Ekzemple ESPERANTO enmetas universalajn afiksojn kun ideo de bo, dis, ek, ge, mal, mis, pra, re, retro, ligitaj al internacia radiko, permesante diri la patosado per unu vorto. Helpas tion la adverboj, kaj la unuigxo de radikoj sen perdi sencon.
ESPERANTO ne havas neregulajn verbojn, multajn literojn, duoblajn literojn. Enhavas unikan prononcadon. ESPERANTO permesas verbigi ian radikon fleksebligante la esprimmanieron. Ekzemple: Sabatas = Hodiaw estas sabato.
Plie, exc vi povas kombini la parolojn lawnecese por via komunikado.
ESPERANTO estas ververe la plej atingebla komputilo, kvamkam «ne cxiu kiu parolas Esperanto-lingvo estas esperantista», sed la vera amo je la paco, je la homaro, la vera spiritu esperantista estas servi al la popolo en sia batalo kontraw la suferado kaj sercxi felicxon en nova socio, nova kulturo, kaj Nova Esperanto-Homo.
[3]
LA MONDO BEZONAS HOMARAN LINGVON
«La mondo bezonas komunan lingvon, plej facilan ol la jam ekzistataj» diris Komenski en 1641. Descartes asertis: «Multaj personoj volonte oferus ses tagojn de sia tempo por farigxi komprenataj de cxiuj». Same opiniis Voltaire, Luis Vives, Lennin, en Krakovio 1912, dum la 8-UEK], kaj Maw Zedong en Jenan, Dec. 1938, dum foro pri arto kaj kulturo.
«Esperanto estas la plejbona solvo je la lingva problemo» jesis Bokarev, rusa filozofo, la 24an de januaro de 1956. «Esperanto enhavas belan estontecon» diris Papo Pio X. Same opiniis Tagore, Eduardo VII de Anglio, Pi y Margall, Romain Rolland, Leon Tolstoy [1908], Papi Pio XII, Pelé, David McCallum, Willy Brant, Maksimo Gorki, Vicente Auriol kaj Jozip Broz Tito [Belgrado 1973, 58-UEK].
La planedo estas cxiutage pli malgranda, la komunikado pli rapida.«Esperanto estas la plej bona solvo pri internacia lingvo-ideo» asertis Albert Einstein, fama nuklea-fizikisto.
«Je la nomo de la Patro kaj de la Filo kaj de la Sankta Spirito» benas cxiudimancxe la Papo Johano Pawlo II okaze de kunveno en Vatikanurbo. Li diris Sanktan Meson en ESPERANTO en Chenstokovo (Pollando) dum la 37-IKUE Kongreso de 1977 [17an-20an Awgusto] kiam li estis kardinalo Karolo Wojtila de Krakovo.
DOKTORO ESPERANTO
«Lingvo Internacia, antawparolo kaj plena lernolibro» estis la titolo aperita la Mardo 26an de Julio de 1887, en rusa, pola, franca, germana, angla kaj tedeska lingvoj. Zamenhof subscribis lia proponon per la psewdonomo «Doktoro Esperanto».
En 1888 aperis dua eldono kune kun la “Universala Vortaro de la Lingvo Internacia” en Esperanta-Franca-Angla-Germana-Rusa-Pola lingvoj. En 1914 publikigis “La Ekzercaro” en kvin lingvoj, kaj kajeroj por rusanoj kaj polanoj. Zamenhof tradukis Biblion rekte de la Hebrea kaj Greka lingvoj; ankaw Zamenhof tradukis verkajxojn de Shakespeare, Goethe, Shiller, Molliére, Homero, Gogol, ktp.
En Septembro de 1889 aperis la unuan revuon en Esperanto: ‘La Esperantisto’. En Marto de 1912 oni fondis en Sankta-Petersburgo la societo ‘Espero’ por disbastigadi universale la Lingvon Internacian.
LA UNUA KONGRESO DE ESPERANTO.
Je la Sabato 5a de Awgusto de 1905, preskaw 600 esperantistoj kunvenis en Boulogne-Sur-Mer [Francio] kie trovigxis la verecon ke la formulo, la recepto, de Lingvo Internacia eltrovigxis, eurekis. Dum tia Unua Esperanto Kongreso, knavino 16 jaragxa postulis la vorton ESPERANTO por nomi la ‘Lingvo Internacia’. La universala simbolo estas la ‘Verda Stelo’ de kvinpintoj, simbolo de la solidara homaro.
La 84a Universala Kongreso de Esperanto okazis en Berlino (Germanio) en 1999 [31 Julio-7 Awgusto].
La 85a UKE okazis en Jerusalemo (Israelio) en j. 2000
La 862 UKE okazos en Zagreb (Kroatio) en j. 2001.
MALFACILAJ TAGOJ
Sed post la racia formulo de Zamenhof aperis potuloj de s-roj Couturat, O.Beatrutront kaj O.Jespersen, nomita “Ido”, sen akuzativo, sen supersignoj, sen korelativoj, ktp. [1921-1930]. Plie da 50 kontrawreformoj, inter aliaj: ‘Esperantido’, ‘Espido’, ‘Antido I’, ‘Nov-Esperanto’, ‘Lingvo-Kosmopolita’, ‘Moderna-Esperanto’.
En 1923 la franca Ministro de Publika Edukado, Leon Bérard, malpermesis Esperanto-instruadon en lernejoj de Francujo. Li pensis ke ESPERANTO «ekstermus de la pensformado la nacia koncienco». Bonsorte la prezidanto Hérre nuligis tian cirkuleron en 1925.
Egale, dum 1934, Adolfo Hitler, malpermesis en Germanio la instruadon de ESPERANTO. Stalin, en Sovetunio, trancxis la korespondadon de la sovietuniaj gesamideanoj kiuj riskis esti ensiberiigitaj aw malaperitaj en Gulago-insularo.
Oni komprenas kiel ekzistas «ion plej pezata» movigxinte sub iuj registaroj kaj amaskomunikiloj. Estas la kosma batalo inter la nescieco kaj la sagxeco. [González, Francisco. Esperanto Strategias. U.de A. Revuo. Medellín, 51(198-199:226-230, jul-dec 1976)].
MALFERMANTE PORDOJN
La Universala Esperanto Asocio kreita en Gxenevo en 1908, sed kun sidejo en Rotterdam (Holanda), eldonas ‘Jarlibro’ kun la nomoj de Delegitoj, Fakdelegitoj kaj Lokaj grupoj tra la tuta mondo. ‘Heroldo’ estas la plej populara sendependa internacia Esperanto-organo. Aliaj estas: ‘Monato’, ‘El Popola Chinio’.
TEJO, la Tutmonda Junulara Esperanto-Organizo eldonas la revuon ‘Kontakto’. La populara gastiga servo de TEJO nomigxas ‘Pasporta Servo’. Gxia celo estas faciligi la internacian vojagxadon, donante al la uzantoj la eblecon gasti cxe esperantistoj.
UEA estas konsultiva membro de la UNESKO. Je la 8a de decembro de 1954 UNESKO aprobis en Monteviedo (Urugvajo), kaj poste en Sofio (Bulgario) rezolucion favore al Esperanto.
TRA LA MONDO
La Brita Asocio por Progreso de la Scienco instalis en 1919 komitaton kiu agnoskis ESPERANTOn kiel la sola lingvo por la internacia komunikado. En 1925 la Internacia Telegrafa Unuigxo akceptis oficiale, en Parizo, ESPERANTOn kiel klera kaj klara idiomo.
En Majo de 1927 la Internacia Radiofonia Unuigxo rekomendis a la radiostacioj la uzadon de ESPERANTO, kaj jam dissendas regule Radio Awstrio, Radio Bilbao, Berne, RAI Internacia Eutelsat, Radio Pekin, La Voz de Manila, Radio Roma, Radio Sarajevo, Radio Sofia, Radio Stono, Radio Valencia, Radio Varsovio, Radio Vatikano, Radio Viena, Radio Verda de Tallin, Radio Zagreb, kaj Radio Habana Kuba.
La Komerca Cxambro de Parizo, kaj la komunumo Londona instruas ESPERANTOn en siaj lernejoj de komerco. La Brita Biblioteko enhavas 30.000 libroj nur en ESPERANTO, inter aliaj, verkajoxj de Ivo Lapena, Edmond Privat, Renato Corsetti, Humphrey Tonkin, Eduardo Benchrich, Fernando de Diego, Floreal Gabaldá, Trevor Steele, William Auld, cxi lasta kandidatulo por la Nobel-Premio en 1998. La revuo ‘La Lumo’ eldonigas en Braila sistemo por blindulos.
SUR LA CXIELO
La scienca praktikado de ESPERANTO disvastigas per la Somera Imternacia Universitato. Oni instruas ESPERANTOn en la universitatoj de Amstedam, Bristol, Budapesxto, Hamburgo, Ktakovio, La Laguna, Liverpool, Oosaka, Beijing, Sofio, Taeguo (Koreio), Vieno, k Zagrevo.
Ecx la astronomo Viasala, de la observejo de Turku, Finlando, eltrovis en 1936 la asteroido numwero 1421, kiun li bapris ‘ESPERANTO’. Alia asteriodo, la numero 1462 havas la nomon ‘Zamenhof’.
Karaj gesamideanoj:
Traduku do ke la estonteco por la Esperanto estos klera kaj klara.
Felicxecon.
Prelegoj de Fernando Martínez-Solís
Dum la 47a Kongreso de Esperanto League for Nortn America
Saint Louis, Missouri, la 25an de Julio de 1999
KOLOMBIA ESPERANTO MOVADO
ESPERANTO-HISTORIO EN KOLOMBIO
[1]
JOSÉ SOLÍS MONKADA ESTIS MIA AVO
JOSÉ SOLÍS-MONKADA estis mia avo. La avo de Fernando Martínez-Solís. Mi naskigxis en MEDELLÍN, kavartalo Buenos Aires, la 29an de Aprilo de 1946. Li naskigxis en Salgar, bela kafavilagxo sudokcidente de Antjokio-Departamento, en KOLOMBIO, la 4an de Junio de 1892. Mia avo mortis 89-jaragxa en Medellín la 19an de Majo de 1981. Posteulo de José Solís Foch de Kardona, IV Vicregxo de la Nueva Granada dum 1753-1761 (ACADHIS, Puerta, 1938, pgx.298).
Tie en “La Casa de la Cultura de Salgar”, la 19an de Aúgusto de 2000 la urbestro Humberto Zuluaga Korrea kaj la logxantaro de Salgar inaúguris lernejon kaj bibliotekon tiel baptita: ‘José Solís Moncada’. Mia avo verkis 32 libroj pri Historio kaj poemaroj.>http://ourworld-top.cs.com/ludoviko313/myhomepage/business.html<
Solís Monkada publicis multajn informojn pri Esperanto en jxurnaloj de Kolombio sub titolo “Apuntes de mi Carriel” kune kun profesoro Joakin Ospina, lia amiko. La plej konata verkajxo de Joakin Ospina titolis “Traktato de Esperanto” kaj “Biografia kaj Bibliografia Kolombia Vortaro”; J.Ospina fondis dum 1911 jxurnalon ‘La Lumo’ en Salamina (Kaldas).
LA TRI AMIKOJ
José Solís kaj Joakín Ospina havis grandegan amikon nomita ANTON TOMIK, samideano jugoslaviano, alta kaj maldika, kiu alvenis al Kolombio sercxante sian patron, la ingxeniero Satnislav Tomik kiu estis laboranta en la konstruado de Fervojo de Antjokio cxi-momente.
Tomik-filo venis juna kaj mortis maljuna en Medellín en 1984 je 78a jaragxa. Li estis delegito de UEA, ankaú okupigxis pri la diskonigado de kolombia kulturo en eksterlando. Lia malrapida parolado estis cxiam preciza kiam parolis pri la Esperantista Popolo (Petu fotografajxon). Mi havas laúte vocxsonbendon de gesamideanoj de tia ora epoko de la Lingvo Esperanto.
Anton Tomik tajpis la unuajn notojn «Pri la historio de Esperanto en Kolombio» [Medellín, Decembro 1977]. Mi verkis dum Febrero de 1981, en Medellín, «La Historio de la Esperanto-Movado en Kolombio», kaj pluraj artikolojn kiujn ripozas en la ‘Sala Antioquia’ de la Centra Biblioteko de la Antjokia Universitato. Kopio de la bela biografio de Anton Tomik titolita de mi «Tomik; Leyenda y Realidad» konservas gxin la Tomik-familio.
[2]
HISTORIO DE ESPERANTO
Tiaj tri samideanoj, Monkada-Ospina-Tomik, formis dum la jardeko 1930a plurajn ‘Consulados’ kun publikajxoj en diversaj amaskomunikiloj. Estis la sama epoko kiam alia kolombiano, Cipriano Kárdenas publikigis en Vieno (Aústrio) hispanigan reformon de Esperanto: “Hom Idyomo” [1921]; persone mi vidis libron bele presita kaj blindita en la biblioteko de la Antjokia Universitato en Medellín. Ekzemplero donacita de A.Tomik. > http://LuisGuillermo.com <
Guillermo Restrepo Rivas verkis en februaro de 1998 «Historio de la Internacia Lingvo en Kolombio». Kune kun li kaj per personaj leteroj de samideano Rubén Torres, el Kalio, dum februaro 28an gxis aprilo 12an de 1999, mi redaktis du prelegoj por partopreni je la 47a Kongreso de Esperanto League for North America, en Saint Louis, Missouri, USONO, dum la 23-26 de Julio de 1999, danke invitado de profesoroj Ronald Glossop kaj Duncan Charters, PhD. La tekstojn de cxi-tiaj prelegoj oni povas trovi en Washington Universitato kaj en la Saint Louis Public Library > www.slpl.lib.mo.us <.
P-ro Glossop proklamas la “Terglobismo por la Tergloba Komunumo”-n. D.Charters estas Professor of Foreing Languages, eksprezidanto de Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj.
LA MAJTRA SXLOSILO
Dum 1969 mia avo José Solís-Monkada parolis al mi multege pri la projekto Esperanto kaj donis min lernolibron pri Esperanto. Estis la fama verkajxo “Curso de Esperanto” verkita en Meksikio [Guadalajara, 1908, 116 p.] far Alberto Gómez Cruz, kiu estis delegito de UEA en Bogoto dum 1930 kiam aperis la dua eldono, la tria eldonigis en Meksikio en 1963, dumil ekzempleroj.
En tia lernolibro mi lernis Esperanton kaj pensis esti la nura esperantisto en la terglobo. Unu jaro poste mi havis korepondadon kun pli ol 96 landoj tra la tuta mondo; Ekde Gouzi Shudian, Karol Bojtila, Zoltán Vali, Irena Perko, Hermano Melo, Floreal Gabaldá, Humprey Tonkin, ktp. Kaj aktivistoj el UEA, TEJO, MEM, SAT, ILEI, VPEA, EPC^, kaj la Milana Centro.
Poste mi kontaktigxis kun profesoro Jorge Velásquez kiu instruis min plu dum 1972 en CESDE. En tia Centro por Edukado mi konis Belia León, cxarma kaj bela esperatistino kiu reforzis mia parolado amore. J.Velásquez ankoraú logxas en Medellín kaj predikas la movadon “Universala Familio” similante ‘Homanarismo’ de Ludoviko Zamenhof. P-ro Velásquez farigxis unu el la plej gravaj disvastigantoj de Esperanto per sia daúra laborado kiel instruisto. Li ankaú eldonadis bultenon nomita “Laboron”.
[3]
EN LA PONTIFIKA UNIVERSITATO
Kunekun aliaj gesamideanoj L.Fernando Martínez-Solís interparoladis kun profesoro Manuel Angel Muñoz, direktoro de la lingva fako kaj profesoro en la Universitato Pontificia Bolivariana. La Pontifika Universitato enkondukis la Lingvon Esperanto kiel oficiala studobjekto per tri niveloj kaj tri kreditoj cxiu ajn.
Tie en UPB ankaú studis Esperanton la juristo Javier Henao Hidrón, li poste estis Sekretario pri Edukado de la Medellina-komunumo; tiam majtro Tirso Castrillón publikigis en 1973 duteman libron “Esperanto-Ajedrez”. Nuntempe D-ro J.Henao-Hidrón estas cxefjugxisto de la kolombia Plejsupera Kortumo.
La plej agado ke mi rememoras de tia grava tempo estas la politika aktivado de gejunaj agemuloj de la grupo ‘Brochazoo’ sub la devizo ‘Esperanto por la Proletara Internacicismo’, en la Antjiokia Universitato (Vidu fotografajxo).
ANTJOKIA ESPERATO LIGO
Profesoro Manuel Angel prezidis en 1970 la ‘Esperanto Klubo Medegxina’. Tiam estis la epoko de la Antjokia Esperanto Ligo kiam en aprilo de 1975 en Medellín, kun 40 cxeestantoj, fondigxis AEL. AEL publikigadis kulturan kaj primovadan revueton nomata “Avangardo” kaj cxiu finsemajno okazus la ‘verdaj vendredoj’, fama prelegoj pri kaj per Esperanto en la centra oficejo de AEL en Medellín.
Mi Rememoras samideanojn kiel Jairo del Rio, de la Esperanta Dialoga Asocio, la publiciston Manuel Fernando Hernández, Pastro Luis Eduardo Palacios Toral, D-ino Leonor Calvo y Feijóo, , Libardo Vargas Cuellar, Guillermo Taborda, Libardo Mejía, Diego Hoyos Escobar, Profesoro Luis Jorge Santos Morales, William Cook, Viky Echeverry, Santiago Alvarez Gutiérrez, David Escovar, Martaledy R., María Victoria E.
… Miguel Kano Estrada, Jorge Lopera, Julian Aristizabal, Luis Felipe Saldarriaga, Arkímedes Jaramillo, Conzuelo Cardeño, Luis Fernando Agudelo, Gloria Biviana Vélez, kaj profesoro Gonzalo Bermúdez de la UNEKBO (Esperanto-klubo de Bogoto en rilatoj kun Enesko) kiun mi salutis denove, 25 jaroj poste, en Saint Louis, je Decembro 15, 2000, pecize dum la Zamenhofa Tago; ni festis gxin en la Klubo-“Viva” de mia filino Isabel K. Mulkahy.
Mia edzino Alicja Posada ankaú estas esperantistino kaj partoprenas en la USONA-Kongresoj. La nomoj de miaj filoj enhavas esparanta grafio: Isabel Kristina, Ludoviko Ernesto, Enver Kamilo; honore de ses grandegaj personoj en la homara historio.
[4]
EN LA ANTJOKIA UNIVERSITATO
Nia juna movado en la Universitato de Antjokio nomigxis “Nova Esperanto Grupo” kun sia bulteno ‘Debati’ kaj troe aktivadis disvastigante la universalan lingvo Esperanto per konferencoj, afisxaro, flugfolioj, kaj per la Kultura Radiostacio de la Universitato, danke al poeto Carlos Kastro Saavedra [1924-1989] kaj al jxurnalisto Jaime Merkado Jr., amikoj de Esperanto, veraj samideanoj kiel María Viktoria Estrada, Jorge Iván González, Alberto González Mazcarohf kaj Rikardo Arikapa; cxar oni ne necesas skribi aú paroli Esperanton flue por senti la internan ideon de “Esperantismo”, tiu cxi ideo estas frateco kaj justeco inter cxiuj popoloj.
Esperantistoj de Medellín atingis ke okaze de la 7a Internacia Kongreso de Orkideologio, okazinta en tiu-cxi urbo, en aprilo de 1972, radiostacio Sutatenza, Radio-Rítmos kaj la Voz de la Universidad inkludis Esperanton, inter la plurlingvaj salutoj al partoprenantoj, periode disaúdigitaj radie.
ESPERANTO STRATEGIAS
En tiu epoko la esperantistoj entuziasmigxis suficxe por organizi UKKEn [Unua Kolombia Kongreso de Esperanto] dum la dua finsemajno de decembro 10a-11a-12a de 1976 en Medellín. Mi estis sia Sekretario de la enskribado kaj fakdelegito de Universala Esperanto Asocio pri Jxurlanismo kaj Ekologio, ankaú delegito en Kolombio pro Pasporta Servo. En nia hejmo tranokti asianoj, europanoj, australianoj, afrikanoj, amerikanoj, nordikanoj kaj eble eksterteranoj.
Tamen la revuo “Esperanto” k aliaj eúropaj E-revuoj diris pri la diskuto de tri eseoj en UKKE; la vero estas ke el la kvar eseoj prezentitaj, nur unu, la menciita kiel “Esperanto Strategias” estis diskutata, diskuto vulgare trancxita de certaj e-istoj. Tiu eseo estis la bazo por rezolucio de reorganizo de la Kolombia Esperanto-Movado. Mi konsideras la Lingvo Esperanto ne kiel ‘neútrala hobio’ sed kiel ilo por interkomprenado kaj solidareco (L.L.Zamenhof. Geneva, 1906).
UNIVERSALA MOVADO
Ecx ekzistis la ebleco organizi la 35an Universalan Kongreson de Tutmonda Esperantista Junulara Organizo [TEJO] dum 1981 en Medellín, en la Universitato de Antjokio. Tia Kongreso okazis fine en Oaxtepec, Miksiko.
Mi devas mencii la agrabla sperteco dum tia epoko kun samideanoj en RioNegro, ekzemple la e-aktivulo advokato Juan Francisko Ochoa. Francisko publikigadis bultenon “Stelo de Rionegro”. Mortis murdita sed ververe li konformis esperantan familion parolante nur internacian lingvon en ilia hejmo. Mi sonbendis konversacion kun liaj gefiloj kiam estis infanoj je la 8a de Julio de 1981.
[5]
ZAMENHOF NE ESPERIS VANE
Ege utila por la vivanta Esperantujo en Bogoto estis la agado de la tiel nomata Mayo Klubo aú Groto Simbolika por bohemiuloj kun la poeto Ismael López, amikece konata kiel ‘Mayo López’. Cximaniere diras Luis Guillermo Restrepo, Mayo-laboro centrigxas en la praktika uzado de Esperanto en konversacio, teatrajxoj, tradukado kaj kantado de kanzonoj. Mayo López ludis piano ecx produktis kasedojn kun sia vocxinterpreto de kanzonoj propraj kaj tradukitaj.
Esplorante pri Esperanto mi verkis gravan artikolon kun titolo “Zamenhof no ha esperado en vano” [Zamenhof ne esperis vane] publikigita en la revuo de la Antjokia Universitato (N-ro 50(145) pag 345-350, jun-sep 1975). Egale plurajn komentariojn, lekciojn kaj konferencojn gxis la 8an de Majo de 1987 kiam mi finfinis studadon cxe la Universitato kaj mi titoligxis kiel “Comunicador Social-Periodista” en la Teatro Kamilo Torres Restrepo.
ESPERANTO INTERNACICISTA
De tia epoko mi mencias evidente “Esperanto Internaciista” direktita de Antropologisto Francisko Javier González. Li redaktis kune kun nia studgrupo ankaú la dokumento “Esperanto Strategias” por la Universitato de Antjokio, Fako de Antropologio [Jul. 1976]. Alia ilo por progresemaj esperantistoj estis “Esperanto Brosxuro” kaj la kvarpagxa revuo “Mutualo”, la Esperanta periodajxo de plus cirkulado kaj tempo, redaktata far Fernando Martínez Solís. Mi partoprenis ankaú en la tradukado de “Kristo en Ameriko” sonbendo por esperanta mormonaro.
Mi diservis kiel Jxurnalisto tra Kolombio, do ekde la 13an de Oktobro de 1998 mi apartenas al la Antjokia Historio-Akademio kiel membro de Urabá. Aparte de la Esperanta dokumentado mi verkis jam 17 librojn pri Kosmologío, Historio kaj Geopolitiko pri Kolombio kiel la plej angulo de Ameriko.
REKONADOJ
Mundo de Oro (Nominado en el campo del civismo) Medellín 1985.
Mención de Periodismo (Alcaldía Metropolitana) Medellín 1986
Botón de Oro (SEDUCA), Secretaría de Educación, Medellín, 1987
Bandeja de Plata (Secretaría de Desarrollo Comunitario) Medellín, 1988
Honor al Mérito (Núcleo Educativo 0201) Medellín, 1989
Peridismo Heróico SIP (Sociedad Interamericana de Prensa) 1989
Reconocimiento al Escritor (Casa de la Cultura/Apartadó) 1996
Galardón Flor de Arizá (Comfenalco-Urabá) 1998
[6]
LA PLEJ ANGULO DE AMERIKO
En Urabá mi fondis la Aútonoma Universitato Apya Yalá, la Centro de Historio de Urabá, kaj la Apartadó-Esperanto Grupo. Tie en la Nacia Servo por Lernado (SENA) mi laboris kiel Jxurnalisto kaj Pedagogo pri Logika Pensado, Jxurnalismo, kaj Homaj Rilatoj. En Apya Yalá Universitato mi estis sia tria Rektoro kaj Prezidento de la Supera Konsilantaro.
Ruben Torres sendis la 12an de aprilo de 1999 ret-mesagxon al Otilio Orellana, de la Internacia Esperanto Instituto en Nederlando, petante ke li sendu al Urabá kelkajn revuojn kiel Kontakto, Esperanto kaj Juna Amiko. Kunsendis Ruben Torres ankaú kopion de la Manifiesto de Prago, subskribita de la vicprezidanto de UEA, Renato Korsetti, ankaú bona amiko de la kolombiaj esperantistoj. Cxiuj respondis tuj senpere.
Sed ni devis forlasi Urabá/Sinú/Abibe/Darién pro geopolitika progresema pensado kaj nuntempe mi logxas en USONO kie la Enmigrada kaj Nacieca US-Justico konsenti min la resta logxado.
BIBLIOGRAFIO
Inter la dokumentoj kiujn oni trovas en la Antjokia Universitato
kaj en USONO, estas:
Zamenhof no ha esperado en vano, [1975]
Esperanto kiel genia solvo de universala interkomprenado [1975]
Unu lingvo kun estonteco, [1976]
Ekde Zamenhof gxis Antonio Montez, [1977]
Problemo de la internacia komunikado, [1978]
Nova skemo de la procezo de socia komunikado, [1979]
Orígen y desarrollo de la Lengua Internacional Esperanto, [1979]
Por qué el Esperanto y para qué, [1980]
La Lingvo kiel Socia Teknologio, [1984]
BIBLIOTEKO
Crónicas y Reportajes [1969-1992]
Mambrú llegó a la Guerra [1982]
Hasta la Vista Siempre [1983]
Crónicas del Viento Norte [1984]
Katleja Silvestre [1987]
El Dorado, Adiestramiento y Doctrina [1990]
Kosmología de las Relaciones Vitales [1991]
Teorética del Traje [1992]
Urabaibe y otros Relatos [1993]
Mongocho se fue pa’l Monte I [1994]
Mongocho se fue pa’l Monte II [1999]
Del Color del Chontaduro [1996]
Alcides, Misionero y Aviador [1996]
Urabá, Territorio Invencible [1997]
El Embarque es Mañana [1998]
Punto de Mira (Opinión) [1999]
Geopolítica de Urabá 2013 [1999]
Reprogramación Neurolingúística [2000]
Genealogías de Un Sol en Movimiento [2000]
Poliantea para la Nueva Kolombia [en digitación]
Saluton, gxis revido !
ESPERANTO KAJ UNESKO
[1]
LA UNIVERSALA ESPERANTO ASOCIO estas membro konsultiva de la UNESKO. La 8an de Decembro de 1954 la Unesko aprobis en Montevideo (Urugvajo) kaj poste en 1985 en Sofio (Bulgario) rezolucion favore al Esperanto:
IV.1.4.4220
La gxenerala Konferenco, diskutinde la Raporton de la gxenerala Direktoro pri la Internacia Peticio favora al Esperanto;
IV.1.4.4221
Notas la rezultojn atigitajn per Esperanto sur la kampo de internaciaj intelektaj intersxangxoj kaj por la proksimigo de la popoloj de la mondo;
IV.1.4.4222
Rekonas, ke tiuj rezultoj respondas al la celoj kaj idealoj de Unesko;
IV.1.4.4223
Notas, ke pluraj Sxtatoj-Membroj informis pri sia preteco enkonduki aw ampleksigi la instruadon de Esperanto en siaj lernejoj aw superaj edukaj institucioj, kaj petas tiuj Sxtatojn-Membrojn informadi la gxeneralan Direktoron pri la rezultoj atingitaj sur tiu kampo;
IV.1.4.4224
Komisias la gxeneralan Diriktoron sekvi la kurantan evoluon en la uzado de Esperanto en scienco, edukado kaj kulturo, kaj tiucele kunlabori kun Universala Esperanto Asocio en aferoj koncernentaj ambaw organizajxojn.
Gxenerala Konferenco de Unesko, Montevideo, 1954
[2]
REZOLUCIO DE UNESKO, 1985
Festado de la centjarigxo de Esperanto, La Gxenerala Konferenco,
Konsiderante, ke gxi en sia sesio de 1954, okazinta en Montevideo, per la resolucio IV.1.4.422-4224 notis la rezultojn. Atigitajn pere de la internacia lingvo Esperanto sus la kampo de internaciaj intelektaj intersxangxoj kaj reciproka komprenigxo inter la popoloj de la mondo, kaj rekonis, ke tiuj kongruas kun la celoj kaj ideoj de Unesko.
Memorigante, ke Esoeranto intertempe faris konsiderindan progreson kiel ilo de komprenigxo inter popoloj kaj kulturoj de malsamaj landoj, penetrante en la plimulton de la regionoj de la mondo kaj la plimulto de la homajagadoj,
Rekonante la grandegajn eblecojn, kiujn Esperanto prezentas por la internacia komprenigxo kaj la komunikado inter popoloj de malsamaj naciecoj,
Notante la tre gravan kontribuon de la Esperanto-movado, kaj precipe de Universala Esperanto Asocio, al la disvastigado de informoj pri la agado de Unesko, same kiel gxian partoprenon en tiu agado,
Konscia pri la fakto, ke en 1987 oni festos la centjarigxon de la ekzisto de Esperanto,
1. Gratulas la Esperanto-movadon okaze de gxia centa datreveno;
2. Petas la gxenerala Direktoron dawre sekvi kun atento la evoluon de Esperanto kiel rimedo por plibonigi la komprenon inter malsamaj nacioj kaj kulturoj;
3. Invitas la Sxtatojn-Membrojn marki la centjarigxon de Esperanto per konvenaj arangxoj, deklaroj, eldono de specialaj posxmarkoj kaj simile, kaj instigi al la enkonduko de studprogramo pri la lingvo-problemo kaj pri Esperanto en siaj lernejoj kaj siaj isntitucioj de supera edukado;
4. Rekomendas al la internaciaj neregistaraj organizajxoj aligxi al la festado de la centjarigxo de Esperanto kaj pristudi la eblecon ulitigi Esperanton kiel rimedon por disvastigi inter siaj membroj informojn, inkluzive de tiuj pri la agado de Unesko.
Gxenerala Konferenco de UNESKO, 1985
page created with 1-2-3 Publish